Zafer Şenol Hamşioğlu:
SATLEL ‘ DE BENİM BİLDİKLERİM BUNLAR. SATLEDE BAŞKA BİLGİLERİ OLAN VARSA YORUMDA BİLGİLERİNİ YAZSINLAR ÖĞRENMEK İSTERİM.
.
1- Satlel Kalesi.
Not: Sonradan aklıma geldi. Kale’nin dibinde ki Köprü’ye yakın ana yolun altında ( Yüksel Atun , Revdet Altun’un ) çayırda Tarih-i muhteşem köşe taşlı olan bir çok mezarlar var idi. Bilmem hatırlayanlar var mıdır? Benim o mezarlık hakkında geçmiş aile içinde söylentilerden aklımda kalan kalede kısa dönem en son yönetim yapan Mir Abdullah – Abdi Beyden evveli Şavşat Sancak beylerinden bir komutanın eşi ve yakınlarının mezarlığı imiş. Orada ki mezarlık Osmanlı dönemi Müslüman mezarlığı.
.
2- Suvari birliğinin kaldığı konak. ( Hamşioğlu Abdullah – Abdi Bey’in Kiliseye ek bina olarak yaptırdığı Satlel Camisine Hamşioğlu Fitnat Hanım’ın 3 dönüm bağışı olan Vakıf arazisine yakın yerde.)
.
3- Kartavla’nın altında Mansurat Çayı bitişiğindeki düzlük de üzüm bağında bulunan alanda muhtemelen gözetleme kulesine ait temeli ve taşlar bulunmaktadır. ( Kaçak altın arayıcıların uğrak yeri olmuştur. )
.
4- Satlel Kilisesi ve Kiliseye ek bina yapılmış Hamşioğlu Cami. ( Kaçak altın arayıcıların uğrak yeri olmuştur. )
.
5- Suvari birliğinin Tavlahane ( At ahırı, yemlik ve seyislerin kaldığı konak )
.
6- Kartavla ( atların eğim yaptığı alan ) mevkinde vadiye bakan yerde Abdi Bey köşkü
.
7- Mansurat Çay’ın kenarın da Pirinçlik yakın Dere Çayırın da bulunan askerlerin kaldığı iki katlı gözetleme kulesi.( Kaçak altın arayıcıların uğrak yeri olmuştur. )
.
8- Şavşat Şancağı Yönetim Konağı
.
9 – Yönetim Konağı yakında iki katlı ıstablı Amir -Mir Abdullah – Abdi Bey’in kaldığı konağı
.
10 –Virajın başında bulunan, Tigrat deresine vadiye bakan yerde, 65 yaşında olan herkesin bildiği Han
.
11- Yönetim konağına giriş ve çıkışların yapıldığı nizamiye binası. Temel yeri belirgindir. Az ilerisinde yer altı deposu vardır.
.
12- Nusret Bey konağı. ( Hasan Efendi ve Muhlis Altıntaş ve kardeşlerine satılan yerde )
.
13 – Zekeriya Bey / Sahip Bey ve Mehmet Bey konağı. ( Poşalara satılan yerde )
.
14 – Ramiz Bey (Kaya ve Cevdet Beğlerin) konağı. ( Sait, Mursel ve Muhlis kardeşlere satılan yerde )
.
15- Pehlül Bey’in konağı. ( Komşumuz olan Alaattin ve Nurettin Zenginlere satılan yerde )
.
16- Beğlerin Hınzat’ ta ki küçük bir Av köşkü.
.
17 – “Koç başı formlu mezar taşı, Artvin ili Şavşat ilçe girişinde Satlel mevkisinde, Paşazadeler Hamşioğulları Mezarlığına yakın bölgede bir komşumun bahçesinde bulunmaktadır.
.
18 – Yazmayı unuttum. Bugün ki yatılı okulun bulunduğu yer. Pehlül Bey’in Satlel halkına ve gariplere bağış yaptığı Müslüman Mezarlığı.
.
19 – Yazmayı unutmuşum Bizim bahçenin bitişiğinde adını anmak istemediğim art niyetle bu mekânda ismi verilen ilkokulun bulunduğu yerde Nuri Bey’in yaptırdığı konak. ( Medrese / okul )
.
20- Cehennem tarlasının üstü ve çarşıya giden ana yolun altında günümüz de ki Satlel Halkının mezarlığı.
21- Hırıstıyan Mezarlığı.
( Komşumuzlarımıza satılmış olan Muzafer Çelik ile Ali Osman Öztürk’ün evlerin arasında yolun kenarında Hırıstıyan mezarlığı vardı. Ben biliyorum. Sanduka şeklinde mezarlar vardı. Ben o taşlar üstünde oturmuş ceviz kırdığımı yediğimi hatırlarım. O Mezarlığın bulunduğu yolun kenarında bir çeşme yapıldı. O Çeşmeyi herkes bilir. Şimdi o çeşme kaldırıldı mı bilmiyorum. )
BU MEZARLIK HAKKINDA BİLGİ.
Hiç kimsenin bilmediği burada ki mezarlık hakkında benim rahmetli Babaannem den duyduğum bir bilgiyi aktaracağım.
.
Babaannemin Babası Rifat Bey zamanında bahçesinde ırgatlar çalışırken ırgatlardan bir köylümüz bu mezarlığın başında tarlayı sürerken üzerinde haç işareti olan taştan dolayı rahat süremiyor. İki de bir Kütanına takılıyormuş. O da bir çift öküzle tarlanın başına kadar çekerek oradan dereye yuvarlamış.
.
Günümüzde derede Kum çıkarmakta olan Kepçeci işçiler tarafından bulunan HAÇ işaretli buldukları taş, işte deremizde buldukları burada ki Hırıstiyan mezarlığına ait olan taştır.
.
MARR’IN ŞAVŞAT NOTLARI ( 1904 Yılı)
.
Vadi boyunca yürüyerek Sihidzar yoluna girdik ve sol tarafa döndük. Dabaketil’in batısında dikdörtgen şeklinde küçük bir göl gördük. Sağ taraftaki Morğel de çok durmayıp sonra Sabudaruya, köprüden Şavşat deresini geçtik. Derenin sol kıyısında Hamşioğullarının iki evi var. Evlerden biri eski ve bakımsız, doğu tarafındaki ev yeni, dereden yukarıya doğru çıkarak sol taraftaki Satlel Rabata döndük.
.
Bu köye gelmeden önce Satlel Rabatlı bekçi Gaspar Koçibavuri denilen eğimli araziyi gösterdi. Burası eskiden bir üzüm bağıymış. Burada gürcülerin döneminde taştan yapılmış kocaman bir üzüm sıkma aleti var. Bekçi Gasparın babasının 20 çift öküzü bu aleti eve götürürmüş.
.
Satlel Rabatta Ermeniler yaşıyor. Yarısı Grigoryan yarısı katolik. Göç ettikleri yer Maçalerta diye adlandırılıyor, dolayısıyla bu kelimenin gürcüce biçimi Majalerta.
.
Katolik ermeni kilisesinde iki yazıt var. Papaz bunları görmem için getirdi. Kağıt elyazması 1477 yılında yazılmış. Kilise 125 yıl önce harabeler üzerinde inşa edilmiş.
.
10 dakika sonra Molla Mehmed Hasan Efendioğlu Satlele geldi. Molla Recep’in bildirdiği gibi onda Arapça belgeler var ama bu belgelerin bölge tarihiyle ilgisi yok.
.
Satlel de Artvin yolunun sağ tarafındaki Rufet Hamşioğlunun bahçesinde Haç işlemeli taşlar var. Bu taşların birinde sadece Ermenice ”hatırla” kelimesi okunuyor.
.
Gürnatele -(susuz köyü) giderken Vanta civarında ( Şavşat’ın karşısındaki Elmalı köyü) Şavşat deresinin üzerine yapılmış yeni tahta bir köprüden geçtik. Biraz aşağıda kemerli, eski taş bir köprü var. Bu bölgedeki eski taş köprülerin geleneksel tipleri kaplamasız ve tek kemerli.
.
İlçe Müdürü Seyfullah Atamali beg şunu söyledi. Tibette ki yazılı bir taşı eski bölge müdürü Şubinskiy Artvin’e götürdü. Taş bilgilerin saklanması için götürülmüş. Taş yönetime verilmiş.
.
Şubinskiy taşı götürmeye karar verdiğinde Tibetliler bunu yapmamasını istemişler. Onu almanı tavsiye etmiyoruz. Bu kiliseden hiçbir şey götürmek gerek değil, Tibet taşı size hayırlı gelmez. Şubinskiy iki yıl sonra görev yerini terk etmek zorunda kaldı.
.
Saat 12 de Satlel Rabat’tan ayrıldık. Dabaketil bölgesi artık tanıdık bir yer. Kuzeydoğu tarafında üçgen biçiminde arsiyan dağı, güneybatıda karlı Karçhal dağı.
.
NOT: Koçibavuri denilen yer Bizim bildiğimiz kasabaya girişinde Koç – Börü / Koç boğur diye bilinen yerdir. ( Koç – Börü / Koç boğur tepesi , Koç – Börü / Koç boğur deresi ) dir. Bu gün ismi değişmiş olan Efkar Tepesi’ dir.
Kaynak: MARR, Nikolay, Şavşat ve Klarceti’ye Yolculuk,1911
.
22- Osmanlı dönemi ve Şehitlik Hamşioğlu Müslüman mezarlığı. ( Kaçak altın arayıcıların uğrak yeri olmuştur. )
.
23 – Kilisenin yanında ki vakıf arazisi ve Hırıstıyan mezarlığı. ( Kaçak altın arayıcıların uğrak yeri olmuştur. )
.
24- Satlel’de Din adamlarının bulunduğu Müslüman mezarlık.
.
Yine sonradan aklıma geldi. Ama ne yazık ki Satlel de ve Şavşat’ ta benim akranlarım olanların çoğu bu tarihi mezarlık yolun kenarında olmasına rağmen köylere her gidip gelişlerde herkesin gördüğü yerdedir. Kimsenin ilgisini çekmemiş olan bu tarihi mezarlık diyebilirim ki Şavşat Tarihin en eski mezralarından biridir.
.
Manzum bir mezar kitabesinde son iki satırda “Üçler dediler fevtinin, kıldı gülzar naimâ sene 1194”. hicri olan bu tarih 1779 dur. Ayrıca Şavşat’ ta yönetim yapan Molla Bey’in mezarı da bu mezarlıktadır.
.
Bu mezarlık da Molla Bey hakkında da geleneksel bir bilgiyi anlatacağım.
.
Abdi – Abdullah bey Şavşat yönetimini ele aldığında Satlel’ de de bir beg oturmaktadır. Osmanlı devleti Satlel’i bu beg’ den geri almış yurtluk ve ocaklık olarak Abdi – Abdullah beg’e vermiştir. Şavşat’ın yönetiminin de Satlel’ den yapılması emri gelmiştir. Burada oturan Bey, Mollalığı ile ün yapmış olması dolayısıyla bu beye Molla bey derler.
.
Molla beg saraydan çağrılmış onun sarayda görevlendirileceği konusunda kendisine emir gelmiş ise de Satlel’ den ayrılıp gitmek istememiş. Molla beg’in Naime adında bir kızı ve Münir adında bir oğlu vardır.
.
Molla bey saraya gitmeyince Abdi – Abdullah beg ona Koçibavuri denilen kasabaya girişinde Koç – Börü / Koç boğur diye bilinen tepesinin eteğinde bulunan derme çatma bir yapıda kalmasını emretmiştir. Bu beg yerinde rahat durmamış elinden gelen her türlü kötülükten geri durmayınca Abdi beg bu beg hakkında saraya bilgi vermiştir. Saraydan onun yakalanarak getirilmesi için emir gelince Molla beg Şavşat’ ın sık ormanlarında aylarca saklanmıştır.
.
Abdi beg onu sıkı takibi sonucunda yakalamış zehirleterek öldürtmüştür. Molla Beg’in oğlu babasına burada muhteşem bir mezar yaptırmış babasının zehirlenerek öldürülmesi olayı üzüntüsü kendi başına da bir felaketin gelebileceği korkusundan Şavşat’ı terk etmiş meçhule gitmiştir.
.
Satlel mahallesi içinden geçen yokuş olan yolunun kenarında Aslan Aydemir ‘in evinin yakınında büyük başı sarıklı olan mezar baş taşının Molla Bey’ e ait mezarının olduğunu söylerler. Abdullah Beg mechule giden Molla Begin oğlu Münir Bey nerede olduğunu araştırtmış. Münir Bey Niksar’a giderek orada hastalanarak vefat etmiş.
.
