Erdoğan Şenol
Doliskana cinayeti
Zamanın Artvin’inde 1.198 sene önce, yani 826 yılındaki katliam.
Tarihi Klarceti [კლარჯეთი] içindeki günümüz Artvin kent merkezine 29 km uzaklıktaki Hamamlı köyünde bir kilise var. Adı Doliskana [დოლისყანა] ve köyün orijinal adıyla aynıdır. Türkiye’de yer adlarını değiştirildiği dönemde köyün adı Hamamlı yapıldı, kilisenin adını bugün Dolishane diye yazanlar var. Doliskana kompozit bir kelimedir ve ilk kısmı bir buğday türü olan “doli [დოლი]”den başka bir şey değildir, “kana [ყანა]” yani tarla kelimesiyle yan yana gelince oluşur bu kompozit kelime. Her iki bileşeni de Gürcücedir.
Artvin merkezini de içine alan Klarceti, çoğu zaman Tao ile birlikte anılır. Bu iki tarihi terim yani Tao ve Klarceti bugün Türkiye’de pek kullanılmasa da Gürcü tarihinin önemli parçasıdır, sadece Gürcü kaynaklarında değil, yabancı kaynaklarca da iyi bilinir. Tao, Yusufeli ve Erzurum’un kuzey ilçelerini kapsar.
Klarceti, 6. Yüzyılda Sasaniler tarafından yıkılan İberia (Kartli) Krallığ’nın içindeydi. Artanuci kalesini yapan Klarcetili prens Artavazi, bu talimatı Doğu Roma’yla savaştan dönüşünde Kral Vakhtang Gorgasali’den almıştı. Klarceti Doğu Roma (Bizans), Sasani ve Arap işgalleri de gördü.
Araplara karşı ülkesini savunan Aşot-I Didi ve Doliskana adları yan yana geliyor. Peki, kimdi Aşot-I Didi ve ne oldu Doliskana’da?
Önce Aşoti’nin atalarından söz edelim.
İberia (Kartli) Kralı Vakhtang Gorgasali’den sonra, çocukları Sasani saldırılarına ancak bir süre dayandılar ve krallık Sasaniler tarafından lağvedilerek kendilerinden biri yönetici atandı. Ancak sürekli başkaldıran Gürcülerle baş edemeyen Sasaniler burada kral unvanı taşımayan bir Gürcünün yönetici olmasını kabul ettiler. Peki, kim olmalıydı? Hem yönetici olacak, hem eskisi gibi kral unvanı taşımayacak, hem Sasaniler kabul edecek hem de Doğu Roma?!
Dönemde yani 6. Yüzyılın ikinci yarısında, Klarceti eskisi gibi bağımsız Gürcü krallığı içinde değil, Doğu Roma’ya vasal bağlılığı olan Gürcü prensliğiydi. İberia yani Kartli’nin ileri gelenleri Klarceti ve Cavakheti’nin yöneticisi olan Guarami-I’in aranan kişi olduğuna karar vererek Sasanileri ikna ettiler. Guarami-I anne tarafından Vakhtang Gorgasali’nin torunuydu ve Guarami’nin anneannesi olan Vakhtangi’nin ikinci eşi Bizans İmparatorunun kızı olduğundan Guarami Doğu Roma’nın uygun göreceği biriydi. Dedesi Vakhtangi’nin annesi ise Sasani kralının kızı olduğundan bir şekilde Sasaniler de uygun görebilirdi ve öyle oldu. Guarami’nin baba tarafıysa Taolu Laz veya Gürcü olan Bagrationi sülalesindendi. Bu sülale bu tarihten itibaren yükselişini sürdürüp Gürcistan krallık hanedanına dönüştü.
575 yılında Klarceti’den Kartli’ye giden Guarami burada “Kartlis Erismtavari” unvanıyla kraldan düşük statüde yönetici oldu. Sasani baskısı altındaki İberialılar eskisi gibi kral unvanı kullanamıyordu.
- Yüzyılda Gürcüler için yeni ve büyük bir tehlike belirdi. Araplar. Araplar tüm İran’ı işgal edip Sasani İmparatorluğu’nu yıktıktan sonra Gürcü topraklarına girdiler. Tbilisi’yi ele geçirip 736 yılından 1122 yılına kadar sürecek Tiflis Arap Emirliği’ni kurdular.
Kartli’nin Tbilisi kenti dışındaki kesimlerinde Gürcüler hâkimdi ve mücadele ediyorlardı. Guarami-I Bagrationi’nin soyundan gelen Aşot-I Bagrationi, Araplarla olan mücadeleyi Kartli’de kazanamayacağını anlayıp Klarceti’ye geçti. Aşot-I’in babası prens Adernase daha önce, Arap komutan Sağır Mervan (Mervan Bin Muhammed) saldırıları zamanında Kartli’den atalarının bölgesi Klarceti’ye gelip burayı yönetmeye başlamıştı. Adernase, Kartli yöneticisi Arçili’den bu bölgenin prensliği için yetki almıştı. Bahsettiğimiz Arçili, kardeşi Miri ve babası Stepanozi-III’le Egrisi’ye (Lazika) geçen ve sonra Leoni’nin Abhaz kralı olmasını sağlayan kişidir. O yazının linki: https://www.facebook.com/share/p/bZqo1nbUsKrDhEqV/
Aşot-I Didi yani Büyük Aşoti-I, Kartlis Erismtavari unvanıyla Kartli’yi yönetirken, 809-813 arasında Kartli Kralı unvanı (Kartlis Mepe) kullandı. Bazı tarihçiler, Kartli’de krallığı yeniden canlandıran kişinin Aşot-I olduğunu kabul eder. Araplara karşı mücadeleyi Klarceti’de sürdürmeye karar vererek oraya geçti. Burada da kral unvanı kullanan Aşot-I Didi, Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu tarafından “kurapalatos” unvanıyla tanınıyordu. Bu unvan, Bizans’ta imparatordan sonraki en yüksek unvandı ve müttefik/vasal gördükleri ülke yöneticisi olarak bir tek Tao-Klarceti yöneticilerine bu unvanla hitap ediliyordu.
Aşot-I Didi Kurapalati, diğer bir deyişle Klarceti Kralı Aşot-I Didi, Araplara karşı Doğu Roma’dan destek alabileceğini düşündüğü yer olan Klarceti’deydi ve buradan mücadelesini sürdürüp Klarceti’den başlayarak sonra da Tbilisi’yi Araplardan kurtarmanın peşindeydi. Kartli Kralı unvanıyla bu hukuki dayanağa da sahipti. Kral Aşot-I Didi, 813-826 yılları arasında Klarceti’deydi. Klarceti’deki Opiza manastırı kitabesi de O’ndan kral olarak bahseder.
Anne tarafından kuşaklar öncesi büyük dedesi olan Vakhtag Gorgasali’nin emriyle yapılan, birkaç yüzyıl sonra Araplar tarafından tahrip edilmiş Artanuci kalesini tamir ettirdi, kent kurdu ve burayı kendine merkez yaptı. Tahrip edilmiş bölgeleri canlandırdı ve topraklarını genişletti. O’nun yönettiği sınırlar içinde; Şavşeti, Klarceti, Nigali, Açara, Tao, Speri, Samtskhe-Cavakheti ve Artaaani vardı. Kakheti yöneticisine karşı da zafer kazanmıştı. Abhaz Kralı Teodosi ona yardım ediyordu. Kartli’ye de girerek Ksani’ye kadar genişledi. Klarceti’de dini yapılardan Khansta Aşot-I zamanında yapıldı.
Artanuci çayıyla İmerkhevi çayının birleştiği yerde bir tepede kurulmuş Doliskana kilisesi aslında bir manastır kompleksiydi, ancak bugün geriye kalan, ana kilisedir. Doliskana 9. Yüzyıldan itibaren var, fakat inşa edildiği tarih tam olarak bilinmiyor.
826 yılında bir kez daha ordusuyla harekete geçen Kral Aşot-I Didi, Araplarla savaşacaktı. İçlerinde ihanet eden bir kesimin kendisini öldürmek istediğini anlayan Aşot-I Didi, yakın korumalarıyla Doliskana kilisesine sığındı. Kutsal mekânda cinayet işlemeyeceklerini düşünüyordu. Tuzağı kuranlar kiliseyi basarak Kral’ı öldürdüler.
Kral’ın peşinden gelen başka bir birlik onu kurtarmaya yetişemedi. Doliskana cinayetinin ardından gelen birlik, Kral Aşot-I Didi’nin katillerine karşı saldırıya geçerek hepsini öldürdü. Doliskana kilisesinin zemininde bu cinayetin kanlı izinin yüzyıllar boyunca kaldığı söylenir.
Doliskana’da cinayete kurban giden Kral Aşot-I Didi’den sonra; onun soyundan gelen Bagrationiler iki kola ayrıldı; biri Artanuci yani Klarceti Bagrationileri; diğeriyse Tao Bagrationileridir.
İlgisi nedeniyle Tao-Klarceti Krallığı’nın Birleşik Gürcistan Krallığı’na dönüşmesi hikâyesi hakkındaki yazının linklerini de vereyim. Artvin çevresinin feodalleri Bagrationiler nasıl Gürcistan kralları oldular: https://www.facebook.com/share/p/gzyaWvz6S86NZ4LZ/ Kral III. Bagrati (1008-1014): https://www.facebook.com/share/p/hsjjCqgNPnHULLDe/
