NADZVİA (Gürcüce: ნაძვია; okunuşu: “nadzvia”), tarihsel Klarceti bölgesinin yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin merkez ilçesinde yer alır. Adı 1925’te Fıstıklı olarak değiştirilmiştir.
Nadzvia, Artvin kentinin kuzeybatısında, Çoruh Nehri’nin sol kıyısında yer alır. Hatila vadisinin hemen başlangıcının sol tarafında bulunan köye Artvin’in merkezinden yaklaşık 5 km’lik bir yolla ulaşılır.
KÖYÜN ADI
Nadzvia, köyün bilinen en eski adıdır. Gürcüce “nadzvi” (ნაძვი) kelimesinden türemiştir. Ladin anlamına gelen “nadzvi” kelimesi, halk arasında çam ağacı için de kullanılmaktadır. Köyün adı 1925’te Fıstıklı olarak değiştirilirken, özgün adındaki çama, çam fıstığı anlamına atıfta bulunulmuş olabilir.
“Çamlı” anlamına gelen bu yer adı, 19. yüzyılda Türkçe kaynaklarda, Türkçede “ძ” (dz) fonemi olmaması nedeniyle Nacviya (نجویە) olarak girmiştir (1:8.352). Bu ad daha geç tarihli Türkçe kaynaklarda da benzer biçimde yazılmıştır (2:112; 3:197). 93 Harbi’nde (1877-1878) Klarceti bölgesini ele geçiren Ruslar ise, köyün adını Gürcüce yazılışına uygun biçimde Nadzvia (Наджвиа) olarak kaydetmiştir (3).
DEMOGRAFİ
Nadzvia köyünün nüfusu, en sağlıklı biçimde 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren verilebilir. 1876 tarihli Trabzon Vilayeti Salnamesi‘nde köyün nüfusu 45 hane ve 125 kişi olarak verilmiştir (1:8.353). Buna göre hane başına düşen ortalama nüfus yaklaşık 2,7 kişidir. Ancak salnamede belirtilmemiş olsa da, Osmanlı idaresi sadece erkek nüfusunu tespit etme geleceğini bu tarihte de sürdürmüş olabilir. Bunu yaklaşımı, hane başına 2,7 kişi gibi düşük bir sayı düşmesi de desteklemektedir. Bundan dolayı kadın ve erkek nüfusunu tespit etmek amacıyla, salnamede verilen sayıyı ikiye katlamak gerekmektedir. Bu durumda Nadzvia’da bu tarihte yaklaşık 250 kişinin yaşadığı söylenebilir.
On yıl sonra, 1886 tarihinde Rus idaresi köyün nüfusunu yeniden tespit etmiştir. Bu tarihte Nadzvia’da 28 hanede 214 kişi yaşıyordu. Bu tarihten önce bazı köylülerin Osmanlı ülkesine göç etmiş olduğunu varsayarsak, Rus kayıtlarındaki sayı 1876 için öngörülen tahmini nüfusu mantıklı kılmaktadır. 1886 yılındaki nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir. Bu tarihten sonra nüfusun artması gerekirken azalmış olduğu görülmektedir. 1907 yılına gelindiğinde köyde yaşayan kişi sayısı 176 kişiye düşmüştü (4; 5:24,42). Bu durum Rus idaresinden Osmanlı ülkesine göçün devam etmesiyle açıklanabilir. Ancak bu verilerden göç edenlerin sayısını belirlemek mümkün değildir.
Artvin bölgesinin Türkiye sınırları içinde kalmasından beş yıl sonra, 1926 yılında yapılan tespite göre Nadzvia köyünün nüfusu 22 hanede yaşayan 121 kişiden oluşuyordu (6:140). 1935 yılına gelindiğinde nüfus fazla artmamış, 1926 tarihli nüfusa sadece 4 kişi eklenmişti (7). Bugün de Nadzvia’da yaklaşık olarak aynı sayıda insan yaşamaktadır.
TARİHÇE
Bir köyün tarihinin hangi asırdan başladığını belirlemek, ancak bu yerleşim yerinde tespit edilen tarihsel kalıntıyla mümkün olabilir. Nazvia köyünün tarihine ışık tutacak tek kalıntı, büyük ölçüde yıkık durumdaki kuledir. Bu kulenin Osmanlı döneminden çok öncesine ait olduğu söylenebilir. Çünkü daha çok gözetleme amacıyla yapılan kale ve kuleler, bu bölgede Osmanlı döneminden çok önce, erken ortaçağda inşa ediliyordu. Hatila Çayı’nın Çoruh Nehri’ne katıldığı noktada yer alan bu kalıntı, 8-10. yüzyıllarda inşa edilmiş olabilir. Osmanlılar ise Nadzvia’yı 16. yüzyılda ele geçirmişlerdir.
Nadzvia köyüyle ilgili en ayrıntılı bilgilere 19. yüzyıl kaynakları sayesinde ulaşılmaktadır. 1876 tarihli Trabzon Vialyeti Salnamesi’nde yer alan bilgilere göre, köyün ekonomisinde tarımın yanında hayvancılık önemli yer tutuyordu. Köyde 15 eşek, 50 öküz, 40 inek, 2 at, 400 keçi ve 45 koyun besleniyordu. Bu tarihte Nadzvia, Trabzon vilayeti içinde kalan Lazistan sancağının Livana kazasının bir köyüydü (1:8.353).
Nadzvia, ertesi yıl başlayan 93 Harbi’nde (1877-1878) Rusların eline geçti. 1886 yılı kayıtlarına göre köy, Rus idaresinde Artvin sancağının (okrug) Artvin kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazaya bağlı Hatila nahiyesinin üç köyünden biriydi. Bu nahiyeyi oluşturan diğer iki köy ise, Hatila ve Urdzuma’ydı. Nadzvia 1910 yılında da aynı idari konuma sahipti (4; 5:24, 42).
Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Rus idaresinin son bulmasıyla Nadzvia bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin hemen ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (8:II.41). Türkiye sınırları içinde kaldıktan dört yıl sonra adı Fıstıklı olarak değiştirildi. Nadzvia bu tarihten itibaren Artvin ilinin merkez kazasına bağlıdır.
Köyün eski adı halk arasında bugün de kullanılmaktadır. Öte yandan köyün yeni adı yerleşmediği için olsa gerek eski adı “Taşlıca (Nacviye)” biçiminde geç tarihlere kadar resmi kayıtlarda da kullanılmıştır (9).
Nadzvia köyünün 2 km kuzeybatısında yer alan Nadzvia Kulesi, kare bir plan üzerinde kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Bugün yıkıntıları kalmış olan kule, Hatila Deresi’nin Çoruh Nehri’ne karıştığı noktaya yakın bir yerde, bir tepenin kuzey yamacında bulunmaktadır. Nadzvia Kulesi, dışarıdan gelecek saldırıları gözetleme ve saldırılara karşı Hatila vadisini koruma amacıyla inşa edilmiş olmalıdır (11:300).
KAYNAKÇA:
1. ^ Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt.
2. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), 1927 (Latin harfli Türkçe baskı, 2010).
3. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013.
4. ^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
5. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
6. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010 (Birinci basım: 1927).
7. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
8. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
9. ^ 1975 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1977.
10. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.
