Kartveli etnonimi ne zamandan beri kullanılıyor ve ne anlama geliyor?
Kartveli etnonimi ne zamandan beri kullanılıyor ve ne anlama geliyor?
Fotoğraftaki buluntular bize ışık tutuyor.
Kartveli terimine dair kısa bir açıklamaya öncelik verelim. Bu terimin ne ifade ettiği üzerine daha önce pekçok metin okumuş, çok muhabbetini yapmış olabilirsiniz. Bir hatırlatma yapalım.
Gürcistan’ı oluşturan milletin kendi dilindeki adıdır. Kartveli terimi; Kartleli, İmereli, Svani, Megreli, Lazi, Açareli, Meskhi, Kakheli, Tuşi, Pşavi, Khevsuri, Guruli, Raçveli, Klarci, Taoeli gibi yöresel grupların oluşturduğu ulusun ortak adıdır. Gürcistan’daki anlayışa göre böyledir. Türkiye’de başka bir anlayış hakim kılınmıştır. Kartveli teriminin Türkçeye Gürcü şeklinde tercüme edilmesi esas alınmıştır. Bu durumda, Türkiye’deki bakışa göre Lazlar ayrı bir yerde konumlanmaktadır. Lazlar ne diyorsa saygı duyarız. Ancak, Gürcistan’daki Lazlar tıpkı Gürcüler gibi kendilerine Kartveli derler. Bunu Gürcistanlı Lazlardan teyit edebilirsiniz. Açaralıların Kartveli olmadığı saçmalığını yayan aklıevveller günümüzde halâ varsa, onlar da Açara’ya gidip araştırsın, ama dikkatli olsunlar, Kartveli değilsiniz gibi bir şeyi söylerlerse alacakları tepkiyi tahmin edebiliyorum.
Kartveli teriminden önce hangi adların (etnonimlerin) kullanıldığını yorumlarda hatırlatmaya çalışanlar çıkabilir. Kolkhi, Taokhi, İberieli ve başka terimler ve hangi dönemlerde hangi alanları kapsayacak şekilde kullanıldıkları hususunda bilgim var. Ancak burada Kartveli teriminin ne zamandan beri kullanıldığından söz ediyoruz.
Kartveli teriminin yanında Sakartvelo terimini de hatırlatalım, bunun da Gürcistan’ın kendi dilindeki orijinal adı olduğunu söyleyelim.
Kartveli terimine herhangi bir kitapta, kitabede veya başka bir kaynakta ilk ne zaman rastlanıyor?
Mevcut verilere göre 5. Yüzyıla tarihlenen fotoğraftaki kitabe Kartveli teriminin geçtiği ilk tarihi metindir. Kudüs’te arkeolojik çalışmalar sırasında ortaya çıkarılmıştır. Bir Gürcü manastırında mezar kitabesidir. Kudüs’te Gürcü kilisesinin ne işi var diyebilirsiniz. O çağda, inanç gereği uzak ülkelerde kilise ve manastırlar inşa edilirdi. Aynı şekilde Yunanistan’da Halkidiki’de, Bitinya’da (Kocaeli çevreleri) ve başka yerlerde Gürcüler tarafından kiliseler inşa edilmiş.
Bu mezar kitabesinde Asomtavruli adlı Gürcü yazı sistemi kullanılarak Gürcü dilinde yazılmış ifadeyi Latin harfleriyle aktaralım: “Ese samarkho İohane Purtavel Episkoposisai Kartvelisai”. Burada bir Kartveli yani Gürcü piskoposun defnedildiğini, adının İohane Purtaveli olduğunu anlıyoruz. Yazıt 5. Yüzyıla ait.
Oysa pekçok Gürcü bilim insanı Kartveli terimine daha geç dönem eserlerinde rastlandığını ifade ediyordu. 2002 yılındaki bu buluş bize başka birşey anlatıyor.
İşin baska bir tarafı daha var; 5.Yüzyılda bu kitabeyi yazabilmek için yüzyıllar öncesinden gelen yazı geçmişine, yerleşik kültüre ve mimari birikime sahip olmak gerekir. Fotoğraftaki sonuç 5.Yüzyılda bir anda ortaya çıkmış olamaz. Önceleri Mgrlovani, sonra Asomtavruli adıyla anılan bu yazı sistemi yüzyıllar boyunca kullanılmıştır ve tek bir kitabeyle sınırlı olmayan, sayısız eserde ve kitabede karşımıza çıkan, dünyada ilk romanın (Şuşanikis Tzameba) yazıldığı Gürcü yazı sistemidir.
Bu yazıt Kartveli teriminin çok eski olduğunu göstermektedir.
Son olarak Kartveli teriminin etimolojisi hakkında kısa bir şeyler söyleyelim. Bu konuda birkaç görüş var. Görüşlerden birine göre, Gürcistan’ın orta yerindeki pagan dönem tanrısı Kart/Karti veya Kartu’dan gelir ve -el eki eklenerek Kartu-eli terimi üretilmiştir. Kart-l-i ve Kartu-el-i, Kart-/Kartu- köküne işaret eder. Pagan tanrısından kök alan ve zamanla bölge adına dönüşmüş Kartli, MÖ 4. Yüzyıl sonunda Gürcistan’ı kapsayan Kartli Krallığı’nı ifade ediyor ve halkına “Kartueli” deniyor. Kartli Krallığı, İberia Krallığı’nın diğer adıdır. Karti de Kartueli de baş tanrının adından geliyordu. Kartueli terimindeki “u” yerine zamanla “v” kullanılmaya başlandı. Anlaşılacağı üzere bu terim herhangi bir Gürcü boyunun adı değildir, tanrı Kartu/Karti’nin koruduğu ülkenin adı Kartli’dir ve MÖ. 3. Yüzyıl başında Kral Parnavazi ülkeyi tek siyasi çatı altında birleştirdiğinde terim daha geniş coğrafyaya yayılmıştır. Tanrı kültünden gelen etnonimin o çağlarda siyasi faktörlere bağlı olabileceği düşünülmektedir. Birkaç binyıl önceki zamanda Gürcistan coğrafyasındaki boyların birleşme sürecinde; boyların yöneticileri herhangi bir boy adının birleşmiş, millet olmuş halkın adı olarak kullanılmasına, dolayısıyla bu boylardan birinin hegemonyasına karşı çıkmış olabilirler. Netekim, pagan kültü Karti/Kartu, Gürcistan’da yaşayan ve millet oluşumu öncesi eski boylardan herhangi bir boyun üstünlüğü olmadan, ortak bir değer etrafında birleşmeyi sağlamış olabilir.
Pagan dönem tanrı kültünden gelen ve millet adına dönüşen Kartveli terimi, daha sonra Hristiyanlık kabul edilmiş olsa, çok sonraları halkın bir kısmı Müslüman olsa da hatta günümüzde Ateist olanlara rastlansa da millet/ulus adı olarak kullanılmaya devam etmektedir, çünkü devletlerini kurmuşlardır, ortak kültür, ortak dil, ortak yazı ve bunlar sayesinde millet çoktan oluşmuştur ve adının eski pagan tanrısından köklerini alması durumu değiştirmemekte, millet adı her çağda kullanılmaya devam etmektedir.
