Tbilisi / თბილისი
Gürcistan’ın 1600 yıl öncesinden bugüne başkentidir. Doğu Gürcistan’da, Mtkvari (Kura) Nehri’nin iki yakasında kuruludur. Kafkasya’nın önemli ekonomik, siyasi, kültürel merkezidir.
Miladi 5. Yüzyıla kadar, Kartli yani İberia Krallığı’nın başkenti Mtskheta idi. Kartli (İberia) Kralı Vakhtang Gorgasali 5. Yüzyılda başkenti Tiflis’e taşımıştır. Bu nedenle araştırmacıların bir kısmı kentin kurucusunun Vakhtang Gorgasali olduğunu söyler, ancak daha önceden de buranın varolduğu bilinmektedir.
Elverişli coğrafi konumu ve ticaret güzergâhı üzerinde olması münasebetiyle Tiflis tarih boyunca Kafkasya’nın önemli merkezi olmakla kalmamış, Ortadoğu çevresindeki önemli merkezlerden biri de olmuştur. Tiflis eskiden olduğu gibi bugün de çeşitli milletlerden ve dinlerden insanların yaşadığı bir Gürcü kentidir.
Arkeolojik kazılar Tiflis’te MÖ 4. Bin yıldan itibaren yerleşim olduğunu göstermektedir. Kaynaklarda Tiflis’in adına ilk kez miladi 4. Yüzyılın ikinci yarısında rastlanmaktadır. Kartli (İberia) Kralı Varaz Bakur zamanında burada kele kurulduğundan bahsedilmektedir. 4. Yüzyılın sonunda Pers etkisine girdi, Perslerin atadığı Pitiakhşi ünvanına sahip yöneticinin olduğu yerdi. 5. Yüzyılın ortalarında Kartli kralları burayı geri aldı. Vakhtang Gorgasali kenti yeniden inşa etti, geliştirdi ve başkenti Mtskheta’dan buraya taşıdı. Kenti yeniden inşa edip geliştirdiği için kurucusunun Vakhtang Gorgasali [ვახტანგ გორგასალი] olduğu kabul edilir. Kentin en eski yerleşim alanı Abanotubani denen kaplıcaların olduğu semttir.
Tiflis’in adı “Tbilisi” “tbili” kelimesinden gelir ve Gürcücedir. Sıcak anlamındadır ve sıcak su kaynağıyla, kaplıca suyu ile ilişkilidir. Kentin adı ile ilgili bir efsane mevcuttur: Gürcü kral ava çıkmış, av için kullandığı atmaca kaybolmuştur. Kral ve beraberindekiler atmacayı ararken onu sıcak kaplıca suyunun içinde haşlanmış halde bulurlar. Kral burayı beğenir, hamamlar inşa ettirir ve bu alana Abanotubani (Hamamlar Mahallesi) derler (Bknz Abanotubani maddesi).
Tiflis tarih boyunca birçok kez düşman işgaline uğramıştır. Bunlar arasında en uzun süreli olanı 4 yüzyıl süren ve farklı dönemlerde farklı idari yapılanma şekillerine sahip olan Arap hâkimiyetidir. Bu dönemde Gürcistan krallık ve beyliklerine başka bölgelerde başka kentler başkentlik etmiştir. 1122 yılında Gürcü kral 4. Davit Ağmaşenebeli Araplardan geri alınca, Birleşik Gürcistan Krallığı’nın (Gaertianebuli Sakartvelos Samepo) başkenti Kutaisi’den Tiflis’e taşınmıştır.
Tiflis ilerleyen yüzyıllarda Moğollar, İran ve Rusların işgaline uğramıştır. Çarlık Rusya’sı döneminde Gürcistan veya Gürcüce ifadesiyle Sakartvelo idari ve siyasi adı Ruslar tarafından ortadan kaldırılmış, ülke Tiflis Valiliği ve Kutaisi Valiliği adlı iki idari birim olarak Rusya’ya bağlanmıştı.
1917 yılında Çarlık Rusya’sı yıkılınca Güney Kafkasya’da Gürcüler, Azeriler ve Ermeniler ortak devlet kurdular. Tiflis, kısa ömürlü olan bu devletin, Güney Kafkasya Federasyonu’nun yani Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan’ın başkentiydi.
Gürcüler 1918 yılında kendi bağımsızlıklarını ilan edip Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti’ni kurunca bölgenin ve Gürcistan’ın doğal merkezi Tiflis yine başkent olmayı sürdürmüştür. 1918 yılında kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti de Tiflis’te ilan edilmiş, sonradan başkenti Bakü’ye taşınmıştır.
1921 yılında Sovyet iktidarı kurulduktan sonra, Sovyetler Birliği döneminde de Tiflis yine başkenttir.
Tiflis, 1991 yılında Sovyetler Birliği’nden ayrılarak bağımsızlığını yeniden kazanan Gürcistan’ın başkenti, siyasi, kültürel, ekonomik merkezi olarak gelişimini sürdürmektedir.
Tiflis’in günümüzdeki nüfusu 1,3 milyon civarındadır.
Tiflis, sadece ticari faaliyet gösteren yabancıların değil, tarihi, kültürü, kendine has dokusu ile dünyanın her yerinden turistlerin de yoğun ilgisini çeken bir kenttir.
Tiflis’te görülecek yerlerin tamamını bu madde altında sıralamak mümkün olmasa da bir kısmını söyleyebiliriz:
Dzveli Tbilisi (Eski Tiflis) çevresinde; Gürcü restoranları, Eski Tiflis evleri, Abanotubani semti ve hamamlar, Botanik Park, Narikala (Tiflis Kalesi), Kartvlis Deda anıtı, Ançiskhati Kilisesi, Metekhi Kilisesi ve Vakhtang Gorgasali heykeli, Şardeni kafe ve restoran bölgesi, Sinagog, Ermeni Kilisesi, Cami, Sioni Katedrali, Rike Parkı, Sameba Katedrali, Mşrali Khidi’deki süs eşyası, resim ve kullanılmış eşya pazar alanı, Rustaveli Caddesi çevresi, Kaşueti Kilisesi, Parlamento Binası, Leselidze Caddesi (Kote Apkhazi Caddesi), Arkeoloji Müzesi, Gürcistan Milli Müzesi, Gürcistan Tarih Müzesi, Mtazminda Parkı, Tbilisis Panteoni,
Tiflis’in diğer kesimlerinde; Vake Parkı, Ku’s Tba (Kaplumbağa Gölü), Etnoğrafya Müzesi (Açık Hava Müzesi), Çavçavadze Caddesi ve çevresi, Davit Ağmaşenebeli Caddesi ve çevresi, Temka Anıtı, Lisi Gölü sayılabilir.
Aynı zamanda bir spor kenti olan Tiflis’te maç dönemlerinin denk getirilmesi halinde Saburtalo’daki büyük kapalı spor salonunda uluslararası basketbol, voleybol ve diğer salon sporu müsabakaları, Vake Parkı’ndaki Mikheil Meskhi stadında Gürcistan’ın Avrupa ülkelerine fark atan ünlü ragbi milli takımının maçları, Tzereteli Caddesi’ndeki Tiflis Olimpiyat Stadı’nda uluslararası futbol müsabakaları, Diğomi’deki Judo tesislerinde Avrupa ve dünya sıralamasında en üstte olan Gürcü judocuların antrenman ve maçları, 2015 yılında olduğu gibi yeniden bir organizasyon verilmesi halinde ise Tiflis Denizi (Tbilisis Zğva) adlı göletin olduğu bölgede Vazisubani semtindeki Olimpiyat kentinde olimpiyat yarışları izlenebilir.
