Açaralı (Acaralı) kime denir?

Açaralı (Acaralı) kime denir?

1921 yılında Gürcistan Açara Özerk Cumhuriyeti (Sakartvelos Açaris Avtonomiuri Respublika) kurulana kadar Açara denince sadece Açaristzkali çayının [აჭარისწყალი] yani Açara suyunun olduğu vadiyi kapsardı. Açaristzkali çayının Çoruh nehri ile birleştiği yerden itibaren mansabı, yani Açaristzkali ile Çoruh’un birleştiği yerden itibaren deniz kıyısına doğru olan akış istikametindeki topraklar Açara değildi.

Eski çağlarda Açara adlı bölge bugünkü sınırlarından daha dar bir alanı teşkil eder, “Keda [ქედა]”, Şuakhevi [შუახევი]” ve “Khulo [ხულო]”dan oluşurdu.

1921 öncesinde Maradidi, Maçakheli, Gonio, Sarpi, Kvariati, Batumi, Çakvi, Kobuleti Açara içerisinde değildi. Gürcistan içinde Açara Özerk Cumhuriyeti yönetimi kurulunca Açara’nın anlamı genişledi ve buralar Açara’ya dâhil oldu.

İşte bu yüzden de, bu tarihten 45 sene önce, 1878-1881 yıllarında bu topraklardan Anadolu’ya göç eden Gürcüler arasında ne Maçakhelliler, ne Maradidililer, ne Çakvililer, ne Kobuletililer (Çürüksu) kendilerine Açareli [აჭარელი] demez, çünkü onlar anayurtlarındayken yaşadıkları yerler Açara değildi.

Bugün dahi Gürcistan’ın Açara Özerk Cumhuriyeti’nin merkezi olan Batum’da, Kobuleti’de, Gonio’da veya Khelvaçauri’de yaşayan herkes kendisine Açareli [აჭარელი] demez. Burada doğup büyümüş olsa da hatta babası ve dedesi burada doğmuş olsa dahi “me Açareli var [მე აჭარელი ვარ]” yani “ben Açaralıyım” ifadesini herkes kullanmaz. Günümüzde dahi “Açara Özerk Cumhuriyeti” sınırları içerisinde Batum’da veya başka yerde yaşayanlar arasında sadece “Kedalı, Şuakhevili ve Khulolu” olanlara ve buralardan gelip Batum’a veya başka yerlere yerleşmiş olanlara “Açareli [აჭარელი]” diyorlar.

Türkiyeli Gürcüler arasında durum daha da farklıdır.

Türkiye’de 19. Yüzyılın son çeyreğinde, o zaman Rusya’nın eline geçmiş olan, günümüz Gürcistan sınırları içinden Anadolu’ya göç eden Gürcülerden sadece “Keda ile Şuakhevi arasındaki bölgeden göç edenler” yani Türkiye Gürcüleri arasında köken olarak Kedalıların tamamıyla Şuakhevililerin bir kesimi kendisini “Açareli [აჭარელი] olarak tanımlar.

Türkiye’deki Gürcülerden Khulo kökenli olanlar kendilerini bugüne kadar Açareli olarak da tanımlamamış, onlar kendilerini Zegneli [ზეგნელი] olarak ifade etmişlerdir, onlar bugün de Gürcü kimliğinin altında alt kimlik olarak kendilerini Açareli değil Zegneli olarak tanımlarlar. Şuakhevi’nin üst kesimleriyle Khulo çevrelerinden olan Gürcüler kendilerine Zegneli dediği gibi, bu Zegneli Gürcüler sadece Keda ile Şuakhevi merkezi arasındaki bölgeden gelen Gürcüleri “Açareli” olarak ifade eder ve Türkiye’deki “Açareli Gürcüler” de onları “Açareli” değil “Zegneli” mikrotoponimiyle tanımlıyorlar, Türkiye’deki Gürcü köylerinde tanımlamalar bugün de böyledir.

Kendine “Açareli” diyen Türkiyeli Gürcülerin geldiği coğrafya; 1921 öncesi tanımlamaya göre “Kvemo Açara yani Aşağı Açara”, kendine “Zegneli” diyen Türkiyeli Gürcülerin geldiği coğrafya ise “Zemo Açara yani Yukarı Açara” kesimidir. Esasında tamamı dağlık olan “Keda, Şuakhevi ve Khulo”nun nispeten daha dağlık olan “Yukarı Açara” denen kesiminden olanlar “Zegneli”, “Aşağı Açara” denen kesiminden olanlar ise “Açareli” olarak tanımlanıyordu, Türkiye’ye göç eden Gürcüler arasında bu tanımlamalar korunmuştur.

Keda, Şuakhevi ve Khulo’dan oluşan Açara’nın Keda ve Şuakhevi merkezine kadar olan kısmı Kvemo Açara yani Aşağı Açara, Şuakhevi’nin yukarı kesimi ile Khulo dâhil olmak üzere Zemo Açara yani Yukarı Açara sayılırdı.

Kısaca günümüzde Gürcistan’daki anlayışa göre; sadece tarihsel Açara içerisindeki Keda, Şuakhevi ve Khulolu olanlara ve bu üç ilçeden giderek Batum veya Gürcistan’ın başka yerlerine yerleşmiş olanlara Açareli [აჭარელი] denir.

Türkiye Gürcüleri arasında eskiden beri varolan anlayışa göre ise; Tarihsel Açara içerisindeki Keda ile Şuakhevi merkezi arasındaki bölgeden göç etmiş olanlara Açareli [აჭარელი] denirken Şuakhevi’nin merkezinden itibaren Khulo’yu da kapsayan alanlardan gelenlere Zegneli [ზეგნელი] denmektedir.

Açara ve Açaralı günümüzde artık siyasi bir anlama dönüştürülmüş olup 1921’de Gürcistan içinde oluşturulan Açara Özerk Cumhuriyeti ile birlikte sınırları genişleyen Açara toponimi üzerinden bu terime başka anlamlar yüklenmeye çalışılmaktadır.

Gerçek şudur; Açareli (Keda, Şuakhevi, Khulolu), Zegneli (Khulolu), Çürüksulu, Maçakhelli, Maradidili (Maradidi Klarceti’nin parçasıdır), İmerkhevli vd. terimler Gürcü halkının yaşadığı coğrafya içerisindeki çeşitli toponimleri temel alan terimler olup aynı halk olan bu yörelerin insanlarının tamamına birden Türkçe olarak “Gürcü”, Gürcüce ifade edilirse “Kartveli” denmektedir.

Sonuç itibariyle de Türkiye’de yaşayan Gürcülerin tamamı Acaralı/Açaralı değildir; kimi Açareli (Aşağı Açara), kimi Zegneli (Yukarı Açaralı), kimi Çürüksulu (Kobuleti), kimi Çakvili, kimi Maradidili (Klarceti’nin parçası), kimi Maçakhelli, kimi Borçkalı (Klarcetili), kimi Artvinli (Klarcetili), kimi İmerkhevli, kimi Yusufelili (Taolu) ve hatta kimi Posofludur. Bunların hepsine birden Açaralı demenin iki nedeni olabilir; bunun arkasında ya cehalet ya da art niyet vardır.

Pagan dönemden sonra ilk Hıristiyan Gürcülerin Khulolular olduğu ifade edilir. Hz. İsa’nın havarilerinden Aziz Andria’nın [ანდრია პირველწოდებული] daha 1. Yüzyılda Gürcistan’a gelerek vaazlarda bulunduğu, ilk kilisenin de Khulolular tarafından Didaçara köyünde [დიდაჭარა] yapıldığı ifade edilir, ancak bahsedilen bu ilk ahşap kilisenin kalıntılarına ulaşma imkânı yoktur. Açara’da mevcut bilinen en eski kesme taş kilise kalıntıları Khulo’da Skhalta Vadisi’ndeki Vernebi köyündedir ve 7. Yüzyıl yapımıdır.

Günümüz Gürcistan’ında yaşayan Gürcülerin büyük çoğunluğu Ortodoks Hıristiyan olmakla birlikte Gürcü Müslümanlar ülke nüfusunun %3’ünü oluşturur. Gürcistan’daki Gürcü Müslümanların çoğu da günümüzdeki Açara bölgesinde yaşayan Gürcülerdir. Gürcistan’ın Gürcü Müslümanları, Osmanlı İmparatorluğu bölgeyi 16. Yüzyıl sonunda ele geçirdikten sonra, 17. Yüzyıl sonundan itibaren kademeli olarak İslâm dinine geçmiş eski Hıristiyan Gürcülerin çocuklarıdır ve bu süreç 19. Yüzyıla kadar devem etmiştir, yani Açaralı Gürcüler 17. Yüzyıl sonlarında Müslüman olmaya başlamış, bazıları ise 19. Yüzyılda Müslüman olmuştur.

Günümüzde Açara bölgesi dendiğinde Keda, Şuakhevi, Khulo ile birlikte Sarpi’den Guria’ya kadar olan, Kvariati, Gonio, Batumi, Kobuleti çevrelerini de kapsar. Bu bağlamda ifade edilecek olursa günümüzdeki Açara bölgesinde yani Gürcistan Açara Özerk Cumhuriyeti’nde günümüzde yaşayan Gürcülerinin yaklaşık %60’ı Ortodoks Hıristiyan, %40’ı Müslümandır.

Gürcistan’daki Gürcü Müslümanların en yoğun olduğu yer Khulo ilçesidir. Khulo ilçesi köylerinde, Açara’nın diğer ilçelerinde ve Gürcistan’ın başka bölgelerinde olduğu gibi çok sayıda cami ve Müslüman din adamı mevcuttur. Ancak Khulo’nun da tamamı Müslüman değildir, orada da Ortodoks Hıristiyan Khulo Gürcüleri ve onlara ait kilise de vardır.

Khulo aynı zamanda Hıristiyanlık açısından önemli bir merkez ve günümüzde de faal olan 12. Yüzyıl eseri Skhalta Manastır kompleksine sahiptir.

Keda, Şuakhevi ve Khulo’nun içinde bulunduğu Açara Bölgesi tarih boyunca Gürcü krallıklarının sınırları içinde olup bu topraklar M.Ö. 4.-3. Yüzyılda yaşayan Kartli (İberia) Kralı Parnavaz döneminde, Odzrkhes Saeristavo [ოძრხეს საერისთავო] yani Kartli (İberia) Krallığı’nın Odzrhe Eristavlığı (Prensliği) sınırları içerisinde kalıyordu.