Oltisi / ოლთისი
Tarihsel Güney Gürcistan içerisinde bir kale ve kent. Oltisi günümüzde Erzurum iline bağlı bir ilçe olup Oltu adını taşımaktadır.
Oltisi [ოლთისი] tarihsel Gürcü krallığı Tao’nun içindeydi ve Oltisi adının Tao adı kadar eski olduğu düşünülmektedir. Tarihsel Tao Krallığı MÖ 12. Yüzyıldan MÖ 8. Yüzyıla kadar varolmuş bir krallıktı ve bu krallığın adı Asur kaynaklarında Diaeni, Urartu kaynaklarında ise Diaokhi olarak geçer.
“Eski Tao Krallığı” yıkıldıktan sonra topraklarının Oltisi’yi de kapsayan kuzey kesimi Kolkheti (Kolhis) Krallığı sınırlarına girdi.
Tao toprakları ve o topraklar içindeki Oltisi, yani günümüzdeki Oltu ilçesi toprakları MÖ 4. Yüzyılda İberia (Kartli) Krallığı içindeydi.
MÖ 2. Yüzyılda Arsak adlı Ermeni krallığı Tao’yu işgal etti.Miladi 1. Yüzyılda İberia (Kartli) Krallığı Tao’yu kurtarıp Ermeni krallığından geri aldı.
4.-7. Yüzyıllar arasında bu topraklar “Mamikonian” adlı Ermeni feodallerinin idaresi altındaydı.
8. Yüzyılda Oltisi’nin de olduğu Tao toprakları tekrar Tao Krallığı adlı yeni Gürcü krallığı sınırları içindeydi.
Tiflis merkezli Kartli Krallğı 8. Yüzyılda Araplar tarafından işgal edilince; Bagrationi hanedanı Kartli eristavları Tao ve Klarceti’ye geldiler. Bagrationilerin bir kolu Tao’yu, bir kolu da Klarceti’yi yönetmeye başladı. Bagrationi hanedanının kökleri zaten Tao’daydı; onların ataları Sperili (İspir) Lazlardı.
Bu Bölgede Bizans’a bir dönem bağlı olan ve kurapalatlık denen Gürcü idaresi Tao ve Klarceti, ayrı birer Gürcü krallığı haline geldi.
Tao genellikle Amier Tao (beriki Tao) ve İmier Tao (Öteki Tao) diye ikiye ayrılırdı; Oltisi kale ve kenti Amier Tao içersindeydi. 10. Yüzyılda Amier Tao’yu Kartvelta Kralı Bagrat, İmier Tao’yu ise Davit Kurapalati yönetiyordu. Her ikisi de Bagrationi hanedanındandı. Bagrat bağımsız kral, Davit Kurapalati ise Bizans’ın doğudaki en büyük müttefikiydi ve Bizanslılar ona “Tüm doğunun hâkimi” diyordu.Oltisi 10. Yüzyılda İmier Tao kralı 2. Davit Kurapalat’ın taht merkeziydi.
Onun 1001 yılında ölümünden sonra yine Bagrationi hanedanından Kartvelta (Amier Tao) Kralı, Krallar Kralı ünvanlı Gurgen Oltisi’yi ele geçirmeye çalıştı, fakat Bizans’ın karşı çıkması sonucu Bizanslı Komutan 2. Basili’nin eline geçti.1021 yılındaki Gürcü-Bizans savaşı sırasında geri çekilen Gürcü kralı 1. Giorgi kaleyi ve kenti ateşe verdi. 1070’li yıllarda Oltu da dâhil olmak üzere Karnukalak (Erzurum) ve çevresini Bizans’a bağlı Gürcü komutan Bakuriani oğlu Grigol yönetiyordu.
Bagrationi hanedanından kralların yönettiği Tao ve Klarceti topraklarındaki küçük krallıklar Klarcetili Bagrationiler yönetiminde birleşti ve Tao-Klarceti Krallığı meydana geldi. Bu krallığa Kartvelta Krallığı da deniyordu. Bu krallık 10. Yüzyıl sonunda diğer Gürcü krallığı olan ve Kolkheti Krallığı’nın da devamı olan Kutaisi merkezli Egrisi-Abhaz Krallığı ile birleşti ve Birleşik Gürcistan Krallığı adlı yeni krallık kuruldu.
Selçuklular döneminde Oltu; 11. Yüzyıl sonu-12. Yüzyılda Selçuklu yönetiminde kalmıştır.12. Yüzyılda Oltu’nun olduğu topraklar Gürcistan Krallığı (Gaertianebuli Sakartvelos Samepo) topraklarında idi. Moğol İstilası döneminde Oltu Gürcülerin kontrolünden çıktı, fakat kısa sürede Samtske Saatabago Prensliği ordusu buraları geri kazandı.Oltu 15. ve 16. Yüzyıllarda Gürcüler, Osmanlı ve İran arasındaki mücadelenin önemli merkezlerinden biriydi.
15. Yüzyılın sonunda Gürcistan Krallığı 3 krallık (Kartli, Kakheti ve İmereti) ve onlara bağlı prensliklere bölünmüştü. Bu tarihten sonra Oltusi’nin de olduğu Tao bölgesi toprakları; Kutaisi merkezli İmereti Krallığına bağlı Samtskhe Saatabago adlı Gürcü prensliğine bağlıydı.
Osmanlı İmparatorluğu Güney Gürcistan’ı yani Samtskhe-Saatabago Prensliği toprakları olan Tao-Klarceti’yi 16. Yüzyılda ele geçirince Oltu da Osmanlı İmparatorluğu sınırlarına girmiş oldu.1877-1878 Osmanlı Rusya Savaşı (93 Harbi) sonrasında Oltu Rusya İmparatorluğu’na bırakıldı.
1880’li yıllardan itibaren Oltu’da Ermenilerin faaliyetleri görülür, kurmak istedikleri Ermenistan devleti sınırlarına Oltu’yu da dâhil etmeye çalışırlar. Rus yönetimi döneminde Oltu’ya yeni Ermeni nüfus yerleştirilir. Çarlık Rusya’sı 1917’de yıkılıp Ruslar bölgeden çekilirken Oltu’yu Ermeni İcra Komitesi yönetimine bırakırlar. 1918 yılında Oltu’daki Ermeniler sınırdışı edilir Oltu Türkiye topraklarına katılır.
