Veysel Çolak: ხალხი, კულტურა, პოეზია. (Halk, Kültür, Şiir)

ხალხი, კულტურა, პოეზია.

კულტურის ცნება საკმაოდ ხშირად გამოიყენება. ვისაც არ უნდა გაესაუბროთ  მოწმე გახდებით როგორია მისი კულტურის დონე.
ასეთი სახით გამოყენებამ კულტურის ცნებას შინაგანად ზიანი მიაყენა…
ძველ ლექსიკონებში კულტურა ლათინური სიტყვის  “მიწათმოქმედება” მნიშვნელობით გვხვდებოდა. რადგან პირველ საუკუნეებში სიტყვა “კულტურის” ხსენებისას გონებაში მაშინვე “მიწის მოვლა” მოიაზრებოდა.
უფრო მოგვიანებით კი ადამიანის უნარების განვითარებასთან ასოცირდებოდა.
ამის შემდეგ ბურჟუაზიის წარმოების საშუალებების განვითარების ეტაპზე კულტურა  ადამიანის მიერ  თვითგანვითარების მიმართულებით, ბუნებრივი, სოციალური გარემოსა და ქმედებებისგან შეძენილი,  განსაკუთრებით გონებრივი შრომა მოიაზრებოდა.  ამ პერიოდში შეიძლება ითქვას, რომ ადამიანი ბუნების აღქმითა და მიმოხილვით იყო დაკავებული.  ამის კეთებისას გარე რეალობის ცვლილების  შესაბამისად  ადამიანიც იცვლებოდა.  ეს ბურჟუაზიის აღქმისა და შეცნობის ფორმაა, რომლის საპირისპიროდ მარქსისტულ-ლენინისტური გაგება კულტურის ისტორიული შინაარსის გამოვლენით საწარმოების ურთიერთობების კავშირებს ნათელს ჰფენდა. ეს კულტურის კლასობრივი ხასიათის ერთგვარი ახსნაა, რასაც  კულტურის იდეოლოგიური შინაარსი და მიზნებიც მკაფიოდ ცხადყოფს.
ადამიანის მიერ წარმოებული პროდუქტები ქმნის და აყალიბებს კულტურას.  ამის გამო კულტურა შეიძლება დაიყოს მატერიალურ (მანქანები თვითმფრინავები, სკამები, ჩატარებული ექსპერიმენტები) და სულიერ კულტურად (ხელოვნება, მეცნიერება , ლიტერატურა, ეთიკა, განათლება, რელიგია..) თუმცა კულტურა მატერიალური და სულიერი ელემენტების მათემატიკურ ჯამს არ წარმოადგენს, რადგანაც ადამიანის შემოქმედებითი თავისებურება, მისი ისტორიული განვითარება, კუთვნილი საზოგადოების შეცვლა-ფორმირება  კულტურული შედეგია, და კულტურის ხასიათის ერთ-ერთი თავისებურებაა.
შეიძლება ითქვას, რომ მუშაობის პროცესში  მუშათა კლასმა და მოაზროვნე -ხელოვანმა ადამიანებმა შექმნეს კულტურა. ცნობილია  და სინამდვილეა კულტურის  ურთიერთობები კლასობრივი ცხოვრების ფორმებთან: ზნეობასთან , ტრადიციებთან, მეცნიერებასთან, ხელოვნებასთან, ლიტერატურასთან…
კულტურის ცნებით გადმოცემული ამ ჭეშმარიტებების გათვალისწინებით: “კულტურულ საჭიროებაზე ,  კულტურათაშორის შესაბამისობაზე, პოეზიის ადგილსა და ფუნქციაზე”, თუნდაც მოკლედ, მაგრამ მაინც  შეიძლება ვისაუბრო?
ახლავე ვიტყვი:  მულტიკულტურის აუცილებლობად აღიარება თეორიული შეცდომა იქნებოდა. თანაც, სხვა მხრივაც მულტიკულტურა რაიმე კონცეფციამდეც ვერ დაიყვანება, რადგან საზოგადოების ისტორიაში ასეთი რამ არ არსებობს და  ამის შესაძლებლობაც არ ჩანს.  მაგრამ ეს შეიძლება ითქვას: საზოგადოებების განვითარების დონის მიხედვით კულტურული წყობები არსებობს.   
 პირველყოფილ საზოგადოებაში კულტურა მიწათმოქმედებისადმი ინტერესით მოიაზრებოდა, მაგრამ კლასობრივი საზოგადოების ეტაპზე კულტურა მთელს მსოფლიოში ერთი და იგივე დამახასიათებელი თავისებურებების მატარებელია. თურქეთში ქურთების , ლაზების, პომაკების, რომაელების,სომხების, ჩერქეზების, ალბანელების  ცხოვრება მულტიკულტურად აღიქმება, მაგრამ კლასობრივი თვალსაზრისით ეს ასე არაა. ჯემალ სურეიას გამონათქვამით : ანატოლია , როგორც ხალხთა კარიბჭე,  გახდა მიზეზი ასეთი მოზაიკური სტრუქტურის ჩამოყალიბებისა. როგორც ვხედავთ მთლიანად ეს ხალხი ერთი სახელმწიფოს შემადგენლობაში მყოფი მოქალაქეებს  წარმოადგენენ.  ერთნაირი ეკონომიკური წყობით, ერთნაირი კლასობრივი ურთიერთობებით განსაზღვრული ერთი სოციალური პოზიცია უჭირავთ. აქედან ჩანს, რომ წარმოების საშუალებების მფლობელი გაბატონებული კლასის კულტურაც დომინანტურია.  ამის საპირისპიროდ მაფორმირებელი ძალებიც რასაკვირველია თავიანთ კულტურას ქმნიან და ეს მუშათა კლასის იდეოლოგიის პროდუქტია. აქ ისიც უნდა აღინიშნოს , რომ ხალხის კულტურის წარმოდგენა ერთგვაროვნებას ვერ უზრუნველყოფს, რადგან ხალხის კულტურა უფრო ტრადიციული და რეგრესიული ელემენტებითაა დატვირთული.  მაგრამ ლენინის დადასტურებით დემოკრატიული და სოციალისტური კულტურის ელემენტებსაც შეიცავს. იქნებ და აქედან მოქმედებაზე გადასვლაა საჭირო. ერთად მცხოვრები ხალხის მიერ შექმნილი კულტურების , დემოკრატიული და სოციალისტური კულტურის ელემენტების პოვნა აღმოჩენა , ცხოვრების წესის შეცვლის პროცესის დაწყებაა საჭირო. თუ მულტიკულტურაში ხალხურ სიმღერებს , გამონათქვამებს , ანდაზებს , ზღაპრებს , ლეგენდებს, ეპოსს მოვიაზრებთ, ეს ძალზედ ზედაპირული მიდგომა იქნება, რადგან ზეპირი და წერილობითი ნაწარმოებები კლასობრივი ხასიათის მატარებელია მონათმფლობელური,  ფეოდალური  ან და კაპიტალისტური წყობილების დროს შექმნილი.
მაგალითად, ფეოდალიზმის დროს ფეოდალებს და ბატონებს მუშათა კლასი ეტყოდა: “ცხენი  ცხენოსანს და ხმალი მოფარიკავესო!” არსებული წყობის გაბატონებული კლასი კი პასუხობდა: “ფეხი საბნის შესაბამისად  გაჭიმეო!” ან “მომთმენ დერვიშს მიზნისთვის მიუღწევიაო!”  როგორც გამოჩნდა მნიშვნელოვანი:
“საბანი ფეხის შესაბამისად გააწვდინეო!” ან მომთმენი დერვიში მოთმინებისგან  ჩაძაღლებულაო!”  თქმის შესაძლებლობა ამ პროცესის დაწყებას შესაძლებელს ხდიდა.
ამ მიდგომით  როგორც ჩანს ერთად მცხოვრები ხალხის კულტურების მხოლოდ ერთი შესაძლებლობა იყო. ამ შესაძლებლობის კლასობრივ ნიადაგზე ხელახლა  შექმნა გახდა საჭირო. ასეთი ერთობლივი მიზანი თუ არ იქნა , კულტურული ფასეულობებით სარგებლობა განსხვავებული და მისი წინააღმდეგობრივი შინაარსით გადატანაც შეიძლება გარდაუვალი გახდეს.  ერთის მიერ ხალხის კულტურის დემოკრატიული და სოციალისტური ელემენტებიდან დაწყებული სოციალიზმის მიზანდასახვისას , მეორე ერის ჩამოყალიბებით დაინტერესებული კლასობრივ პერსპექტივას კარგავს. თურქეთის ამჟამინდელი ცხოვრებაც ამის ტიპიური მაგალითია.  განსაკუთრებით დენგბეჟლერის მონათხრობიდან გზაზე დამდგარი ამხანაგების რელიგიური მისტიციზმის გადაულახველობა ჩანს. მათი თურქულის გასაოცარი სილამაზით გამოყენება , გრძნობის გადადების ძალიან კარგი უზრუნველყოფაც საკმაოდ დამაფიქრებელია.
ერთი სიტყვით….
წარსულისაგან ჩაბარებული კულტურული მემკვიდრეობის გათავისება მთლიანად არასდროსაა შესაძლებელი. მხოლოდ დასახული მიზნის შესაფერისი კულტურული ფასეულობების დაუფლება ხდება , სხვები კი უარყოფილია.  ვთვლი , რომ ლენინის დადგენილების მთლიანად გადმოცემაა საჭირო: “ყოველ ეროვნულ კულტურაში ნაპოვნია დემოკრატიული და სოციალისტური კულტურის ელემენტები, რადგან ყველა ერში არსებობს ჩაგრული და წნეხის ქვეშ მოქცეული მასა, რომელთა ცხოვრების პირობები აყალიბებს სოციალურ და დემოკრატიულ იდეოლოგიას.  მაგრამ ყოველ ერში ელემენტების სახით თუმცა  აღარ, მაგრამ არსებობს გაბატონებული ბურჟუაზიული კულტურა”.  მივიჩნევ , რომ ეს სიტყვები საკმარისად განმარტავს ყოველივეს. კულტურათაშორის შესაბამისობაში (უფრო სწორად , ხალხთაშორის შესაბამისობაში ) პოეზიის ადგილისა და დანიშნულების შესაძლებლობისათვის ლენინის მიერ გათვალისწინებული ფორმით ხედვაა საჭირო. ამის  უზრუნველყოფისას  კოლექტივიზმი, სოციალისტური პატრიოტიზმი , ინტერნაციონალიზმი, სოციალისტური ჰუმანიზმი , მეცნიერული მსოფლმხედველობა , სოციალისტური იდეოლოგია და ხალხთან კავშირის დამყარება წინ წამოიწევს და სოციალისტური კულტურის შექმნას უზრუნველყოფს. პოეზიაც თუ ამ ფორმირების პროცესში თავის ადგილს იპოვის , უფრო სწორად ამ მიზნით შეიქმნება , საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მისი ადგილი და  ფუნქციონირება  შესაძლებელია.

                                                                                      ვეისელ ჩოლაქი
                                                                   ტექსტის თურქულიდან ქართული ენის                                 
                                                                 თარგმნაზე და რედაქტირებაზე მუშაობდნენ
                                                                 ნინა კოპილოვა შაჰინი და მზია სიხარულიძე. 

Halk, Kültür, Şiir

‘Kültür’  kavramı oldukça sık kullanılır. Kiminle konuşsanız, kendisinin ya da bir başkasının kültür düzeyinden söz ettiğine tanık olursunuz. Elbette bu tür kullanımlar ‘kültür’ kavramının içini de boşaltagelmiştir.  Sözlüklere bakıldığında kültür kavramının Latince tarım anlamına gelen cultura  kökünden geldiği görülür. Çünkü ilkçağda kültür denince toprağın bakımı us’a gelirdi. Çok sonraları insan yeteneklerinin geliştirilmesi kültür kavramıyla karşılanmaya başlandı. Bu sonrasında burjuvazinin tüm aygıtlarıyla kurumlaşması aşamasında kültür; kişinin kendini geliştirmesi doğrultusunda doğal, toplumsal çevresinden ve eylemliliğinden kendine edindikleri, özellikle zihinsel çalışma anlamına geliyordu. Bu dönemde insan doğayı anlamaya ve yorumlamaya çalışıyordu denilebilir.  Bunu yaparken dış gerçekliği değiştirdiği oranda değişiyordu da. Bu, burjuvazinin algılayıp tanılama biçimidir. Buna karşılık Marksçı-Leninci kavrayış kültürün tarihsel içeriliğini açığa çıkartarak, üretim ilişkileriyle olan bağlantılarına açıklık kazandırmaktadır. Bu, kültürün sınıfsal karakterinin de bir açıklaması olmaktadır. Kültürün ideolojik içeriği ve amaçları buna açıklık kazandırmaktadır. 
İnsanın üretim edimi sonucu oluşturduğu ürünün tümü kültürü oluşturmaktadır. Böyle olduğu için maddi kültür (makineler, uçaklar, sandalyeler, üretim süreçlerinde edinilen deneyimler) ve manevi kültür (sanat, bilim, edebiyat, etik, eğitim, din…) diye bir ayrım yapılabilmektedir.  Böyledir ama kültür maddi ve manevi öğelerin matematiksel bir toplamı değildir. Çünkü insanın yaratıcı özelliği, onun tarihsel oluşumu; ait olduğu toplumu değiştirip biçimlendirmesi kültürel bir sonuçtur, bu nedenle kültürün karakteristik bir özelliğidir.
Bu işleyiş içerisinde işçi sınıfının ve düşün-sanat insanlarının kültürü yarattıkları söylenebilir. Kültürün sınıfsalı yaşam biçimiyle ilişkili olduğunu; ahlak, gelenek,  görenek, bilim, eğitim, sanat, edebiyat…  için geçerli olduğu biliniyor. Kısaca da olsa, kültür kavramının  çağrıştırdığı bu doğruları göz önünde tutarak “çok kültürlüğün”  gerekliliğinden, kültürlerarası uyumda şiirin yeri ve işlevinden söz edilebilir mi?  Hemen söyleyeyim: Çok kültürlülüğü gerekli görmek,  kuramsal bir yanılgı olur. Hem, öte yandan çok kültürlülük diye bir kavramlaştırmaya da gidilemez. Çünkü toplumların tarihinde böyle bir şey yok, olması da olanaksız görünüyor. Ama şu söylenebilir: toplumların gelişmişlik düzeyine göre kültürel yapılanmaları vardır. İlkel Toplum aşamasında kalınmışsa; kültür, tarımla ilgilenmek anlamına gelecektir. Ama sınıflı toplumlar aşamasında kültür, dünyanın her yerinde aynı karakteristik özellikleri taşıyacaktır.  Türkiye’de Kürtlerin, Lazların, Pomakların, Rumların, Ermenilerin. Çerkezlerin, Arnavutların.. yaşıyor olması, çok kültürlülük gibi algılanıyor. Ama bu, sınıfsal bir bakış açısı içermiyor. Anadolu’nun, Cemal Süreya’nın deyimiyle, bir ‘kavimler kapısı’ olması, böylesine bir mozaik yapının oluşmasına neden olmuştur. Bakıldığında, bu halkların tümü bir devlet yapısı içerisinde vatandaş konumundalar.  Ayni ekonomik yapının, aynı sınıfsal ilişkilerin belirlediği toplumsal bir konumları var. Buradan bakıldığında üretim araçlarına sahip olan egemen sınıfın, kültürünün de egemen olduğu görülecektir. Bunun karşıtını oluşturan toplumsal güçler de, elbette kendi  kültürlerini üretecektir. Bu kültür, işçi sınıfı ideolojisinin bir ürünü olacaktır. Burada halk kültürü kavramının bir homojenliği karşılamadığını da söylemek gerekiyor. Çünkü halk kültürü daha çok tutucu, geriletici öğelerle yüklüdür.  Ama Lenin’in saptamasıyla, demokratik ve sosyalist kültür öğelerini de içerir. Belki de buradan hareket etmek gerekiyor. Birlikte yaşayan halkların ürettikleri kültürlerdeki demokratik ve sosyalist kültür öğelerini bulup çıkartarak; yaşam biçimini değiştirme sürecini başlatmak gerekiyor.  Eğer çok kültürlülükten halkların türküleri, deyimleri, atasözleri, masalları, menkıbeleri, efsaneleri, destanları anlaşılırsa bu çok sığ bir yaklaşım olur. Çünkü sözlü ve yazılı  bu ürünler de sınıfsal bir karakter taşır. Köleci, Feodal ya da Kapitalist bir toplum biçimi içerisinde yaratılmışlardır. Örneğin, toprakların feodal beye ya da ağaya ait olduğu bir toplumsal biçimde emekçi halk, “At binenin, kılıç kuşananın.” diyecektir. Kurulu düzenin sürüp gitmesini isteyen egemenlerin “Ayağım yorgana göre uzat.”; ya da “Sabreden derviş, muradına ermiş.” demesi gibi. Görüleceği üzere önemli olan, artık, “yorgan uzatalım ayağımıza göre; sabreden derviş, sabretmekten gebermiş” diyebilmek, bu süreci başlatabilmek olsa gerek. Bu da kültürel değerlerin devrimci bir kavrayışla dönüştürülmesinden başka bir şey değil.  Bu yaklaşımla görüleceği üzere bir arada yaşayan halkların kültürleri ancak bir olanak olabilir. Bu olanağın sınıfsal zeminde yeniden üretimi gerekmektedir. Böylesine bir amaç birliği yoksa kültürel değerlerden yararlanılmasının farklı hatta çelişen içerikler taşıması kaçınılmaz olacaktır. Birisi halk kültüründeki demokratik ve sosyalist öğelerden yola çıkıp, sosyalist bir toplumu amaçlarken, diğeri bir ulus oluşturmanın peşine düşüp sınıfsal perspektifi yitirecektir. Türkiye’de bunun tipik örneği yaşanıyor şimdilerde. Özellikle dengbejlerin anlatılarından yola çıkan arkadaşların dini mistisiz-mi aşamadıkları görülüyor. Bunların Türkçeyi şaşırtıcı bir güzellikte kullanmalar, duygu geçişkenliğini çok iyi sağlamaları da oldukça düşündürücü. Neyse.      
   Geçmişten devralınan kültürel kalıt (miras) hiçbir zaman bütünüyle benimsenemez. Ancak amaçlanana uygun olan kültür değerlerine sahip çıkılır, diğer kısımları ise yadsınır. Sanırım Lenin’in saptamasının bütününü aktarmak gerekiyor: “Her ulusal kültünde… demokratik ve sosyalist bir kültürün öğeleri bulunur: çünkü her ulusta, yaşam koşullarıyla demokratik ve sosyalist bir ideoloji  üreten, sömürülen ve baskı altında tutulan bir kitle vardır. Ama her ulusta, yalnızca ‘öğeler biçiminde kalmayıp, egemen olan bir burjuva kültürü de vardır.” Sanıyorum bu sözler yeterince açıklayıcı olsa gerek. Kültürlerarası uyumda, (belki de halklar arası uyumda demek, daha doğru) şirin bir yeri ve işlevinin olabilmesi için, Lenin’in öngördüğü biçimde bir bakış açısının olması gerekiyor. Bu sağlandığında kolektivizm, sosyalist yurtseverlik, enternasyonalizm, sosyalist hümanizm, bilimsel dünya görüşü, sosyalist ideoloji ve halklarla bağ kurulması öncelenecek, bu da sosyalist kültürün yaratılmasını sağlayacaktır. Şiir de bu oluşum içerisinde kendine bir yer bulursa, daha doğrusu bu amaçla yapılandırılırsa, toplumların yaşamında bir yeri ve işlevselliği olabilir.

                                                                                                                     VEYSEL ÇOLAK
                                                                                                         Dikkat! Şiir… (adlı kitabından)
                                                              Sayfa 107-109 Hayal Yayınları Birinci baskı: Nisan 2009