BİR SÖZLÜK DENEMESİ – GOGUBA / BİNBAŞAK KÖYÜ
–
GOGUBA – Tarihsel Eruşeti bölgesindeki yerleşimlerden biridir. Günümüzde Binbaşak adıyla Hanak ilçesine bağlı bir köydür.
Etimoloji: Gürcüce bir yer adı olan Goguba’nın (გოგუბა), kişi adı Gogi’den türemiş olan ve “Gogi’nin köyü” anlamına gelen Gogisubani’den (გოგისუბანი) dönüştüğü tahmin edilmektedir. Bununla birlikte Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, Aziz Giorgi’ye adanmış köydeki kiliseden dolayı Goguba adının “Aziz Giorgi günü” anlamındaki Gürcüce “Giorgoba”dan (გიორგობა) geliyor olabileceğini yazmıştır (44:74). Bu yerleşimin adı Gürcüce Ugubo (უგუბო) şeklinde de yazılmıştır (4:29).
Bu yer adı Türkçeye Goguba, Gugube, Gügübe gibi değişik biçimlerde girmiştir. Nitekim 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde de Goguba / Guguba (كوكوبە) ve 1940 genel nüfus sayımında Gügüve şeklinde geçer (41:III:532; 40:348).
Tarihçe: Goguba köyünün bulunduğu Eruşeti bölgesi, Gürcü Hristiyanlığının erken dönem merkezlerinden biriydi. Nitekim köyün kilisesi olan Goguba Kilisesi (bak. GOGUBA KİLİSESİ), 10. yüzyılda, Gürcü Krallığı döneminde inşa edilmiştir. Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ikinci yarısında Gürcülerden ele geçirmiştir.
Goguba köyü, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterine göre, Gürcistan Vilayeti içinde, Ardahan-i Büzürg livasına bağlı Meşe nahiyesinin köylerinde biriydi. Bu tarihte köyde tamamı Hristiyanlardan oluşan 40 hane yaşıyordu. Hane reisleri adlarına bakınca Goguba köyünün nüfusunun Gürcüler ve Ermenilerden oluştuğu anlaşılmaktadır. Bu deftere göre köyde buğday, arpa, yonca tarımı ile arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu (41:II:465, III:532).
Goguba köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya’ya bırakıldı. 1886 nüfus tespitinde Rus idaresinin Gyugyuba (Гюгюба) şeklinde kaydettiği köy, Ardahan sancağının Ardahan kazasına bağlı Nakalakevi nahiyesinin sekiz köyünden biriydi ve bu nahiyenin idari merkeziydi. Köyün nüfusu, 106’sı erkek ve 106’sı kadın olmak üzere, 31 hanede yaşayan 212 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı “Türk” olarak kaydedilmiştir. Nakalakevi nahiyesinde, 723’ü erkek ve 675’i kadın olmak üzere, 183 hanede 1.398 kişi yaşıyordu (86: “Kars oblastı” – Sıra no: 294-301).
Goguba köyü, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması’yla Sovyet Rusya Ardahan sancağının bir bölümünü ve köyü Gürcistan’ın bir parçası olarak tanıdı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında köy Ankara Hükümeti tarafından fiilen yeniden Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de, Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla Goguba köyünün de içinde yer aldığı Ardahan bölgesi Türkiye’ye bırakıldı (114; 69:489).
Goguba köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Gogube / Goguba (كوكوبە) adıyla Kars vilayetinin Ardahan kazasına bağlı Hanak nahiyesinin köylerinden biriydi (28:760). 1940 genel nüfus sayımında “Gügübe” biçiminde yazılmış olan köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 914 kişiden oluşuyordu (40:348). Goguba veya Gügübe Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Binbaşak olarak değiştirilmiştir (68:662). 1965 genel nüfus sayımına göre Binbaşak köyünde 1.366 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 437 kişi okuma yazma biliyordu (65:359).
Binbaşak köyünde 10. yüzyıldan kalma Goguba Kilisesi insan eliyle yıkılmış, taşları asıl olarak köy okulunun inşasında kullanılmıştır. Binbaşak ile Börk köyleri arasındaki Mağlisa Tepesi’nde Mağlisa Kulesi (bak. MAĞLİSA, Hanak) ve eski yapı kalıntıları bulunmaktadır.
Kaynak: Tetri Kharis Leksikoni
♦
