BİR SÖZLÜK DENEMESİ – URTA KİLİSESİ
–
URTA KİLİSESİ – Tarihsel Çrdili bölgesinde, günümüzde Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlı ve eski adı Urta olan Gölbelen köyünde bulunan Gürcü kilisesidir. Kilise camiye çevrilmiş olup günümüzde Gölbelen Köyü Camii olarak bilinmektedir.
Urta Kilisesi, 10. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiştir. Urta köyü 16. yüzyılın ortalarında Osmanlıların eline geçtikten sonra kilisenin olduğu yer bir tür kaleye çevrilmiş, ancak 1576 yılında kale yıkılıp Urta Kilisesi olduğu gibi muhafaza edilmiştir (4:76). Urta Kilisesi ilk kez Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili tarafından 20. yüzyılın başlarında incelenip tanımlamıştır. Bu tarihte kilise camiye çevrilmiş bulunuyordu (46:II:82).
Urta Kilise, kesme iri taşlarla inşa edilmiş üç nefli tipik bir bazilikadır. Doğu-batı yönünde dikdörtgen planlı bir yapı (16 x 10,3 m) olup beden duvarların inşasında dolgu duvar tekniği kullanılmıştır (34:270). Hem planı ve sütunları hem de sonraki dönemlerde geçirdiği değişimler açısından Urta Kilisesi’nin oldukça ilgi çekici bulan Ekvtime Takaişvili’nin yazdığına göre, kilisenin için büyük sütunlarla üç nefe bölünmüştü. İnşa edildiği sırada Urta Kilisesi’nin orta nefi yan şeflerine göre daha yüksekti. Ancak daha sonra yan nefler orta nesin seviyesini geçecek şekilde yükseltilmiştir. Doğu cephesi yelpaze biçimli iki yüksek niş ile Kumurdo Kilisesi gibi dekore edilmiştir. Bu nişlerde insan başı kabartmaları korunmamış olsa da izleri fark edilmektedir. Nişlerin arasında pencerenin çerçevesinde eskiden var olan oymalar ortadan kaldırılmıştır. Kilisenin kesme taşlardan oluşan zemini, camiye çevrildikten sonra ahşapla döşenmiştir. Urta Kilisesi camiye çevrildikten sonra içi sıvanıp eski süslemeleri ve yazıları kapatılmıştır. Takaişvili’nin kiliseyi gezdiği sırada sadece kuzey tarafta Gürcü alfabesinin Hutsuri karakteriyle “g” harfi seçilebiliyordu. Camiye çevrilirken Urta Kilisesi’nin batı ve güney girişleri örülmüş kuzeyde yeni bir kapı açılmıştır. Ayrıca iç mekâna mihrap, minber, vaaz kürsüsü gibi camiye özgü unsurlar eklenmiş, kuzey nefinin yarısı kadınlar mahfiline biçiminde düzenlenmiştir (46:II:82-85; 34:270).
.
